(क) लंब, आधार और कर्ण की पहचान (अति महत्वपूर्ण):
समकोण मॉडल $\triangle ABC$ में मन लैपटॉप $\angle B = 90^\circ$ है।
- कर्ण (कर्ण - $H$): समकोण ($90^\circ$) के ठीक सम्मुख सबसे बड़ा भुजा, जो सदैव स्थिर रहता है ($AC$).
- लंबा (लंबवत - $P$): विचार नीचे न्यूनकोण के ठीक सम्मुख (विपरीत) वाली भुजा।
- अगर हम $\angle A$ (या $\theta$) की बात करें, तो लंब $= BC$ और आधार $= AB$ होगा।
- अगर हम $\angle C$ की बात करें, तो लंब $= AB$ और आधार $= BC$ होगा!
- आधार (आधार - $B$): विचाराधीन न्यूनकोण की संलग्न (आसन्न) भुजा।
(ख) छह त्रिकोणमितीय अनुपात की परिभाषा:
| अनुपात का नाम | संक्षिप्त रूप | भुजाओं का अनुपात | व्युत्क्रम संबंध (पारस्परिक) |
|---|---|---|---|
| साइन (साइन) | $\sin\theta$ | $\frac{\text{लंब}}{\text{कर्ण}} = \frac{P}{H}$ | $\sin\theta = \frac{1}{\text{cosec}\theta}$ |
| कोसाइन (कोसाइन) | $\cos\theta$ | $\frac{\text{आधार}}{\text{कर्ण}} = \frac{B}{H}$ | $\cos\theta = \frac{1}{\sec\theta}$ |
| स्पर्शरेखा (स्पर्शरेखा) | $\tan\theta$ | $\frac{\text{लंब}}{\text{आधार}} = \frac{P}{B}$ | $\tan\theta = \frac{1}{\cot\theta} = \frac{\sin\theta}{\cos\theta}$ |
| कोसेकेंट (कोसीकेंट) | $\text{cosec}\theta$ | $\frac{\text{कर्ण}}{\text{लंब}} = \frac{H}{P}$ | $\text{cosec}\theta = \frac{1}{\sin\theta}$ |
| सेकेंट (सीकेंट) | $\sec\theta$ | $\frac{\text{कर्ण}}{\text{आधार}} = \frac{H}{B}$ | $\sec\theta = \frac{1}{\cos\theta}$ |
| कोटेंजेंट (कोटेंजेंट) | $\cot\theta$ | $\frac{\text{आधार}}{\text{लंब}} = \frac{B}{P}$ | $\cot\theta = \frac{1}{\tan\theta} = \frac{\cos\theta}{\sin\theta}$ |
हिन्दी माध्यम: "लाल / कक्का" (लाल / कक्का): $\frac{L}{K} = \sin, \; \frac{A}{K} = \cos, \; \frac{L}{A} = \tan$
अंग्रेजी माध्यम: "पंडित बद्री प्रसाद/हर हर बोले": $\frac{P}{H} = \sin, \; \frac{B}{H} = \cos, \; \frac{P}{B} = \tan$